Stopa cukrzycowa to tylko jedno z wielu powikłań występujących u osób z cukrzycą, bez względu na mechanizm prowadzący do rozwoju choroby. Problem ten wymaga interdyscyplinarnego podejścia oraz sprawnej współpracy nie tylko specjalistów w zakresie dermatologii i podologii, ale również kardiologów, dietetyków, nefrologów i diabetologów. W przypadku zmian zaawansowanych, ze znacznym ryzykiem amputacji niezbędna jest także pomoc z zakresu chirurgii oraz ortopedii.
Cukrzyca zyskała niesławne miano choroby cywilizacyjnej. Według literatury liczba chorych na cukrzycę typu I i II na świecie sięga 170 mln. Co więcej liczba ta ma ulec podwojeniu do 2030 roku osiągając poziom 340 mln osób cierpiących nie tylko z powodu samej cukrzycy, ale również z powodu jej powikłań takich jak zespół stopy cukrzycowej. Ryzyko rozwoju stopy cukrzycowej jest oceniane bardzo wysoko na 34 %. Z kolei leczenie owrzodzeń stopy wiąże się z dużą liczbą hospitalizacji, które sprzyjają dodatkowym powikłaniom np. infekcji wewnątrzszpitalnych. Najgroźniejsze powikłanie stopy cukrzycowej jakim jest amputacja może być konieczne nawet w 20% przypadków.
Patogeneza
W rozwoju zespołu stopy cukrzycowej główną rolę odgrywają 3 najważniejsze mechanizmy – zaburzenia neuropatyczne, niedokrwienie, dysregulacja odpowiedzi immunologicznej. Ze względu na toksyczne działanie podwyższonego poziomu glukozy, dochodzi do zaburzeń czynnościowych, a następnie strukturalnych wszystkich typów włókien nerwowych. Neuropatia stwierdzana jest w 82 % przypadków owrzodzeń stóp chorych na cukrzycę. Zaburzenia te zachodzą szybciej im cieńsze są włókna nerwowe, dlatego pierwsze objawy obejmują włókna typu C, do których zaliczamy włókna układu autonomicznego. W wyniku tego organizm posiada utrudnioną kontrolę nad reakcjami niezależnymi od naszej woli np. zmniejszenie potliwości stóp prowadzące do zwiększenia wysuszenia skóry, która staje się skłonna do pęknięć, otarć i uszkodzeń, a ze względu na utratę funkcji barierowej podatność na infekcje. Dodatkowo niszczone włókna czuciowe nie są w stanie przewodzić impulsów bólowych i ostrzegać przed powstałymi urazami. Chory więc przez dłuższy czas pozostaje nieświadomy uszkodzeń.
Dodatkowe nasilenie procesów w przebiegu neuropatii następuje w wyniku współtowarzyszącego niedokrwienia. Jego przyczyną jest miażdżyca tętnic kończyn dolnych. Dotyczy ona częściej tętnic goleni oraz małych tętnic stopy i posiada rozsiany wieloodcinkowy charakter. Zmniejszony dopływ krwi do kończyny odpowiedzialny jest za upośledzenie procesów gojenia, zaburzenia transportu komórek immunologicznego, a także antybiotyków do zakażonej tkanki co prowadzi do utrudnienia zwalczania infekcji w miejscu owrzodzenia.
Obraz kliniczny
Stopa neuropatyczna występuje w około 35% przypadków i dominuje u osób z cukrzycą typu I. Charakteryzuje się brakiem odczuwania dolegliwości bólowych przez chorego, a także upośledzeniem pozostałych rodzajów czucia – temperatury, wibracji. Z uwagi na zachowane ukrwienie, stan odżywiania tkanek jest względnie dobry. Brak jest jednak odruchów ścięgnistych w kończynach dolnych, a nowe punkty ucisku, palce młoteczkowate, wysoki łuk sklepienia stopy doprowadzają do zaniku mięśni i zmian w kościach.
Stopa niedokrwienna charakteryzuje się wzmożonym czuciem bólu, a odruchy ścięgniste i unerwienie czuciowe zachowane. Skóra jest sucha, cienka i lśniąca, ze skłonnością do tworzenia się pęknięć w okolicy pięt. Z racji upośledzenia ukrwienia dochodzi do zaniku tkanek miękkich, a także zmian w zakresie płytek paznokciowych stóp. Często w badaniu przedmiotowym nie ma tętna na tętnicy grzbietowej stopy oraz tętnicy piszczelowej tylnej.
Postać mieszana – w której występują objawy niedokrwienia stóp oraz neuropatii cukrzycowej.
Jak zapobiegać zespołowi stopy cukrzycowej?
Wczesne wykrycie i właściwe leczenie owrzodzeń w przebiegu zespołu stopy cukrzycowej to zmniejszenie ryzyka amputacji o 80%. Ponadto chorzy na cukrzycę powinni stosować regularnie preparaty nawilżająco-natłuszczające omijając przestrzenie międzypalcowe. Diabetycy nie powinni stosować plastrów na odciski, ponieważ może to spowodować powstawanie większej rany oraz zwiększyć ryzyko pojawienia się drobnoustrojów.
Bardzo ważne, aby osoby chore na cukrzyce codziennie obserwowały swoje stopy oraz obuwie. Należy wybierać wygodne obuwie, które jest dostosowane do istniejących deformacji. Myć stopy należy w temperaturze 37stopni Celsjusza zaś do mycia należy korzystać z łagodnych środków przeznaczonych dla osób z cukrzycą. Chorzy na cukrzycę powinni skracać paznokcie regularnie, stosując pilnik szklany, który wbrew pozorom jest najbezpieczniejszy i nie powoduje uszkodzeń naskórka.
Pielęgnacja stóp osób chorych na cukrzycę powinna obejmować usuwanie odcisków, modzeli, terapię pękających pięt, stosowanie środków odżywczych i nawilżających bezpiecznych dla wrażliwej skóry, a także terapię grzybicy stóp oraz paznokci.
Zobacz również: Skalpel w rękach podologa.
Podsumowanie
Leczenie stopy cukrzycowej to złożony proces terapeutyczny. Przy zaawansowanych zmianach konieczna jest interwencja lekarza chirurga i/lub ortopedy. Sukces w leczeniu może jedynie przynieść odpowiednia współpraca pacjenta oraz specjalistów poparta odpowiednią pielęgnacją w warunkach domowych.
